“İşle oturan iş, misle oturan mis kokar ne demek?” atasözünün derin anlamı
Bugün “İsle oturan is misle oturan mis kokar ne demek” konusunu daha yakından inceleyerek merak edilen detaylara değineceğiz.
Günlük hayatta sık sık duyduğumuz ama üzerine çok da düşünmediğimiz bazı sözler vardır. “İşle oturan iş, misle oturan mis kokar” da tam olarak böyle bir ifade. İlk duyduğumuzda kulağa biraz ritmik, biraz da eski bir bilgelik gibi gelir. Ama işin içine biraz bilim, biraz psikoloji ve biraz da gündelik hayat gözlüğüyle baktığımızda bu sözün aslında oldukça güçlü bir gözlem içerdiğini fark ederiz.
Eskişehir’de yaşayan, üniversitede çalışan bir araştırmacı olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Bu tür atasözleri, halkın yüzyıllar boyunca gözlemlediği davranış kalıplarının kısa ve yoğun bir özetidir. Yani bir nevi “sosyal bilimlerin ilk saha notları” gibidir.
Atasözünün temel anlamı
“İşle oturan iş, misle oturan mis kokar” ifadesi en basit haliyle şunu anlatır:
İnsan, birlikte vakit geçirdiği şeylerden ve kişilerden etkilenir. Eğer iyi, düzenli, verimli ve olumlu bir ortamdaysa zamanla o özellikleri kazanır. Ama tam tersi bir ortamdaysa, o ortamın izlerini taşımaya başlar.
Buradaki “iş” kelimesi düzeni, emeği, üretkenliği temsil ederken; “mis” kelimesi güzel kokuyu, yani iyi çevreyi, olumlu alışkanlıkları simgeler. Yani söz aslında şunu der:
İnsan, çevresinin aynasıdır.
Günlük hayatta karşılığı
Bunu hepimiz aslında fark etmeden yaşıyoruz. Mesela:
Düzenli spor yapan arkadaşlarla vakit geçirdiğinizde siz de spora daha yatkın hale gelirsiniz.
Sürekli dağınık ve plansız bir ortamdaysanız, fark etmeden siz de aynı düzensizliğe kayabilirsiniz.
Kitap okuyan bir çevredeyseniz, bir süre sonra siz de elinize kitap alma isteği duyarsınız.
Burada kritik nokta şu: İnsan sadece bilinçli olarak değil, bilinçsiz şekilde de etkilenir. Yani “ben etkilenmem” demek çoğu zaman pek gerçekçi değildir.
Bilimsel açıdan bakış: Sosyal bulaşma
Psikoloji ve sosyal bilimlerde bu durumun bir adı var: “sosyal bulaşma”.
Sosyal bulaşma, insanların duygu, davranış ve alışkanlıklarının çevrelerindeki insanlardan fark edilmeden etkilenmesi anlamına gelir. Bu durum tıpkı grip virüsü gibi değildir ama benzetme olarak oldukça açıklayıcıdır.
Bir ortamda sürekli stresli, gergin ve şikâyet eden insanlar varsa, bir süre sonra siz de aynı ruh haline kayabilirsiniz. Tam tersi, motive ve üretken bir ortamdaysanız bu enerji size de geçer.
Nöronların sessiz taklidi: Ayna etkisi
Beynimizde “ayna nöronlar” adı verilen özel hücreler bulunur. Bu nöronlar, başkalarının davranışlarını gözlemlerken sanki biz yapıyormuşuz gibi aktif hale gelir.
Yani birinin gülümsemesini gördüğümüzde beynimiz sadece “görüyorum” demekle kalmaz, “gülümsemeyi deneyimliyor gibi” çalışır. Bu da zamanla davranışlarımızı etkiler.
İşte atasözünün anlattığı “mis kokmak” durumu burada bilimsel bir karşılık bulur. İyi davranışlara maruz kalan birey, o davranışları içselleştirmeye başlar.
“İşle oturan iş” kısmı ne anlatıyor?
Buradaki “iş” kelimesi sadece fiziksel çalışma anlamına gelmez. Daha geniş bir çerçevede:
Disiplin
Düzen
Sorumluluk
Emek
Süreklilik
gibi kavramları temsil eder.
Bir insan düzenli çalışan, plan yapan ve sorumluluk alan kişilerle birlikte vakit geçirdiğinde, zamanla kendi davranış kalıpları da değişir. Bu değişim çoğu zaman fark edilmeden olur.
Örneğin üniversite ortamında bunu çok net gözlemleriz. Derslerine düzenli çalışan öğrencilerle aynı ortamda bulunan kişiler, başlangıçta ilgisiz olsalar bile zamanla daha planlı hale gelir.
“Misle oturan mis kokar” kısmının psikolojik etkisi
“Mis” burada metaforik olarak “iyi çevreyi” temsil eder. Yani olumlu, yapıcı ve destekleyici insanlar.
Psikoloji açısından bu durum “model alma yoluyla öğrenme” olarak açıklanır. İnsanlar sadece deneyimleyerek değil, gözlemleyerek de öğrenir.
Bir çocuk düşünelim. Sürekli kitap okuyan bir ailede büyüyorsa, kitap okumayı doğal bir davranış olarak görür. Ama kitapla hiç ilişkisi olmayan bir ortamda büyüyorsa, aynı alışkanlığı geliştirmesi daha zor olur.
Bu sadece çocuklukla sınırlı değildir. Yetişkinlikte de devam eder.
Sosyal çevrenin karakter üzerindeki etkisi
İnsan karakteri sabit bir yapı değildir. Aksine sürekli şekillenen bir sistemdir. Bu yüzden çevre etkisi oldukça güçlüdür.
Şöyle düşünelim: Bir yazılım programı gibi. İçine giren veriler neyse, çıktılar da büyük ölçüde ona göre şekillenir. Ama burada deterministik bir yapı yoktur; insan iradesi de devrededir.
Yine de çevre, bu iradenin yönünü ciddi şekilde etkiler.
Olumlu çevre örnekleri
Çalışkan arkadaş grubu
Kitap okuma alışkanlığı olan sosyal çevre
Spor yapmayı normalleştiren ortam
Üretkenliği teşvik eden iş yerleri
Bu tür ortamlarda bulunan bireyler genellikle daha disiplinli hale gelir.
Olumsuz çevre örnekleri
Sürekli şikâyet eden kişiler
Hedefsiz ve plansız gruplar
Negatif düşüncenin baskın olduğu ortamlar
Bu tür çevrelerde ise motivasyon zamanla düşebilir.
Eskişehir’den bir gözlem: Üniversite ortamı
Eskişehir gibi öğrenci yoğunluğu yüksek şehirlerde bu atasözünün karşılığını gözlemlemek oldukça kolaydır. Aynı kampüs içinde farklı sosyal gruplar oluşur ve her grup kendi davranış kalıplarını üretir.
Bir grup sürekli proje üretirken, başka bir grup sadece zaman geçirmekle ilgilenebilir. İlginç olan şu ki, gruplar arasında geçiş yapan bireylerin davranışları da kısa sürede değişir.
Bu, çevresel etkinin ne kadar hızlı işlediğini gösterir.
Alışkanlıkların bulaşıcılığı
Alışkanlıklar sandığımızdan çok daha bulaşıcıdır. Özellikle tekrar eden davranışlar, çevredeki insanlara örnek olur ve yayılır.
Sigara içilen bir ortamda sigara içme olasılığı artar
Spor yapılan bir ortamda hareketlilik artar
Sürekli öğrenme konuşulan bir ortamda merak duygusu güçlenir
Burada önemli nokta şu: İnsan sadece sözlerden değil, davranışlardan etkilenir.
Koku metaforu neden kullanılmış olabilir?
“Atasözünde geçen “mis kokmak” ifadesi aslında çok güçlü bir metafordur. Koku, insan hafızasında en kalıcı duyulardan biridir.
Bir kokuyu yıllar sonra bile hatırlayabiliriz. Bu yüzden “mis kokmak” burada sadece fiziksel bir koku değil, kalıcı bir etki anlamına gelir.
Yani iyi çevrede bulunan insan, o iyiliği üzerinde taşır.
Modern dünyada atasözünün karşılığı
Günümüzde sosyal medya, iş ortamları ve dijital topluluklar sayesinde bu etki daha da hızlanmış durumda.
Sürekli motivasyon içerikleri tüketen biri daha üretken hissedebilir
Negatif içeriklere maruz kalan biri daha kaygılı olabilir
İlham veren kişilerle etkileşim kuran biri daha yaratıcı düşünebilir
Yani “çevre” artık sadece fiziksel değil, dijital bir kavram haline gelmiş durumda.
Kendini şekillendiren insan
Burada en kritik soru şu: İnsan tamamen çevrenin ürünü mü?
Cevap hayır. İnsan, çevresinden etkilenir ama aynı zamanda çevresini de seçebilir ve dönüştürebilir. Bu çift yönlü bir ilişki.
Bir kişi kötü bir ortamda bile bilinçli çabayla kendini farklı bir yöne çekebilir. Ama bu daha fazla enerji ve farkındalık gerektirir.
Son düşünce: Küçük seçimlerin büyük etkisi
Günlük hayatta yaptığımız küçük seçimler aslında büyük sonuçlar doğurur. Kiminle vakit geçirdiğimiz, neye maruz kaldığımız ve hangi alışkanlıkları normalleştirdiğimiz, karakterimizin sessizce şekillenmesini sağlar.
“İşle oturan iş, misle oturan mis kokar” sözü de tam olarak bunu anlatır: İnsan, içinde bulunduğu ortamın izlerini taşır.
Sitemizden Önerilen: İstanbul Mısır Çarşısından Ne Alınır ?